“ฟ้อนเมือง เมืองฟ้อน ร้อยเรียงศิลปะการแสดงล้านนา 8 จังหวัดภาคเหนือ” คือชื่อโครงการที่เราเขียนขึ้นกลางดึกคืนวันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2567 หลังจากช่วงเช้าที่ได้ไปงานเทศกาล “30 ปีสืบสานล้านนา” งานครบรอบ 30 ปีโฮงเฮียนสืบสานภูมิปัญญาล้านนาที่ Greater Chiang Mai ให้การสนับสนุนการจัดงาน และเราได้ขึ้นพูดบนเวทีถึงที่มาที่ไปอยู่ราว 5 นาที โดยที่ไม่นึกเลยว่าชั่วเวลาสั้นๆ นั้น จะมีการเดินทางและการเติบโตที่มีความหมายอีกยาวนานรออยู่ ตอนนั้นอ้ายพิเชษฐ กลั่นชื่น และครูอุ๋ย ศ.พรรัตน์ ดำรุง พร้อมคุณขนุน และลุงคำรณ คุณะดิลก อยู่ในงาน และชวนเรานั่งพูดคุยด้วยทันทีหลังจากลงเวที เราพูดคุยกันอยู่นาน จำได้ว่าอ้ายพิเชษฐบอกว่า “ชะลองเขียนโครงการมา เดี๋ยวผมจะผลักดันงบให้” คำพูดสั้นๆ แค่นี้กับท่าทีที่จริงจัง และความเป็นคนชอบคิดการใหญ่ทำงานยากอย่างเรา “ที่ผ่านมาชะทำแต่งานศิลปวัฒนธรรมในเชียงใหม่ ครั้งนี้ จะทำเรื่องฟ้อนเมืองและทำ 8 จังหวัดล้านนาเลยเจ้า”
(รัก)แรกพบ กับอ้ายพิเชษฐและครูอุ๋ย ณ โฮงเฮียนสืบสานภูมิปัญญาล้านนา วันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ.2567
หนึ่งปีผ่านไปกับการต่อสู้ฝ่าฟันให้ได้มาซึ่งงบประมาณของอ้ายพิเชษฐ ครูอุ๋ย และอาจารย์โจ้ ผศ.ดร.ปิยะวัฒน์ ธรรมกุลางกูร หัวหน้าภาควิชาศิลปะการละคร คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และความร่วมมืออันแข็งแรงของอาจารย์เชียร์ ผศ.ดร.ทิพรัตน์ นพฤทธิ์ คณบดีคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และอาจารย์เต๊นท์ ผศ.ดร.ณัฐพงษ์ ปัญจบุรี และแล้วในที่สุดเมื่อต้นปี พ.ศ.2569 โครงการที่เขียนโดย “คนนอก” ศิลปะการแสดง (แต่เป็น “คนใน” ล้านนา) อย่างเรากับการผลักดันโดย “คนนอก” ล้านนา (แต่เป็น “คนใน” ศิลปะการแสดง) อย่างอ้าย ก็ได้เริ่มต้นการเดินทางกันสักที
เกือบ 8 เดือนแห่งการทำงาน วางแผนงานล่วงหน้าตั้งแต่ต้นปี ติดต่อขอครูผู้ประสานงานอีก 7 จังหวัด จองคิวทีมอ้ายพิเชษฐ ทีมตัวเอง ทุกเดือนเดือนละช่วงสองช่วง พากันเดินทางไปพบปะชาวฟ้อนเมือง 8 จังหวัด ทั้งลงพื้นที่บันทึกสัมภาษณ์ครูภูมิปัญญา ศิลปิน และผู้รู้ในศิลปะการแสดงล้านนา ซึ่งรวมแล้วเกือบ 100 ท่านและยังคงบันทึกต่อไปแม้จะปิดโครงการแล้ว
เราจัดเวิร์คชอปจังหวัดละ 2 ช่วง เช้าเชิญครูรุ่นอาวุโสมาให้ความรู้และฟ้อนให้ดูเป็นขวัญตา บ่ายอ้ายพิเชษฐชวนคิดถอดรหัสฟ้อนเมือง ในเวิร์คชอปที่แม่ฮ่องสอนจัดพิธีดำหัวพ่อครูแม่ครูช่วงปี๋ใหม่เมือง (สงกรานต์) พอดี เมืองน่านจัดพิธียกขันไหว้สาพ่อครูแม่ครู และเมืองพะเยามีเด็กน้อยไปขอกินอ้อผญาแม่ครูขับซอ เหล่านี้คือความงดงามตามฮีตฮอย (รีตรอย) ล้านนาที่เกิดขึ้นอย่างสง่างาม เรียบง่าย และเป็นธรรมชาติ
เราจัดกิจกรรมเชื่อมโยงทุกคนใน 4 จังหวัด เชียงราย เชียงใหม่ แพร่ และลำปางที่มีพิธีไหว้ครูฟ้อนเมือง 8 จังหวัดและลงข่วงถวายมือ กว่าจะถึงวันที่ 21-22 สิงหาคม ที่เราจัดเสวนาและการแสดง “ฟ้อนเมือง เมืองฟ้อน “Grammar of Lanna Living Bodies” ไวยากรณ์ของร่างกายที่มีชีวิตแห่งล้านนา” ที่มีช่างฟ้อนกว่า 50 ชีวิตบนเวที และผู้ชมกว่า 500 ท่านในโรงละคร เราก็พบว่า นี่ไม่ใช่แค่การทำโครงการให้สำเร็จและเกินเป้า แต่นี่คือการค้นพบว่า เราคือ “ครอบครัวฟ้อนเมือง” ที่มีความปิติสุข สดใส และตื่นเต้นทุกครั้งที่ได้พบเจอกัน ทั้งครูผู้ประสานงานและเครือข่ายใน 8 จังหวัดต่างผูกพันด้วยศิลปะวัฒนธรรมจัดสรร
ครอบครัวฟ้อนเมือง เมืองฟ้อน ณ เวียงละกอน นครลำปาง
ครอบครัวฟ้อนเมือง เมืองฟ้อน ณ โรงละครวิทยาลัยนาฏศิลป์เชียงใหม่
บทบาทหน้าที่ของอ้ายพิเชษฐ คือการใช้สายตาอันแหลมคมของผู้ที่คลุกคลีและคลุกเคล้าศิลปะการแสดงดั้งเดิมสู่มิติร่วมสมัย ซึ่งอ้ายได้ทำให้ทุกคนเห็นและยอมรับว่า ความร่วมสมัยในความหมายของอ้าย มิได้เปลี่ยนตัวตนของศิลปินช่างฟ้อนท่านใดเลย ตั้งแต่เวิร์คชอปแรกจนการแสดงปิดโครงการ ทุกคนยังสามารถเป็นตัวเองในแบบที่ภาคภูมิใจยิ่งขึ้น มีความชัดเจนและแหลมคมในตัวเองมากขึ้น โดยอาศัยการเล่าเรื่อง ตีความ ที่แตกต่างออกไปจากเดิม
ส่วนเรานั้น มีทีมสารคดีคู่ใจตามติดไปบันทึกทุกจังหวะในการทำงานและถ่ายทอดการบันทึกนั้นได้อย่างจับใจและมีพลัง ครูท่านแรกที่เราได้บันทึกคือแม่ครูบัวเรียว รัตนมณีภรณ์ ศิลปินแห่งชาติฟ้อนสาวไหม เชียงราย ท่านนั่งฟ้อนให้ชมเพราะเพิ่งไปผ่าตัดหัวใจมาในวัย 79 ปี ยามท่านสาวไหม เราได้เห็นเส้นไหมไล้มาตามมืองามนั้นจริงๆ และยามท่านร้องเพลงให้ฟังด้วยเสียงหวานลึกซึ้งพลางจ้องตาเรา เราน้ำตาเอ่อด้วยเหตุอันใดมิทราบได้ ที่น่านเราไปบันทึกพ่อจันทร์ หน่อท้าว ครูเจิงอายุ 98 ปีที่เดินช้าๆมานั่งพูดคุยพร้อมสอนท่าเจิงและตบบะผาบเสียงดังฟังชัด ครูท่านล่าสุดที่เรานั่งรถกว่า 4 ชั่วโมงไปถึงอำเภอสุดท้ายของเชียงใหม่ติดกับเชียงรายไปบันทึกคือ พ่อครูบุญมา ขันธวงศ์ พ่อครูของครูโทนี่ ครูเกม สล่าพัชร ท่านฟ้อนดาบให้เป็นขวัญตาในวัย 93 ปี ในขณะที่ครูเล่าย้อนไปในวัยเด็ก ครูคนแรกกับก้าวแรกที่เริ่มย่างขุม ลายแรกที่เริ่มฟ้อน แววตาครูเป็นประกาย บางท่านน้ำตาคลอเมื่อได้หวนไปสู่ช่วงเวลานั้น และเริ่มฟ้อนเริ่มเจิงให้เราดู รอยยิ้ม ร่างกาย และพลังเหมือนไร้ซึ่งอายุขัย เราเคยถามอ้ายพิเชษฐว่า ทำไมเวลาครูท่านฟ้อนเหมือนตอนฟ้อนครั้งแรกสมัยวัยเด็กหนุ่มสาว อ้ายตอบว่า ‘ก็เพราะชั่วเวลาขณะนั้นมันไม่เคยหายไปไหนเลย มันอยู่ตรงนั้นตั้งแต่บัดนั้น และยังอยู่ในเนื้อในตัวในจิตวิญญาณ’
ชั่วโมงและนาทีอันมหัศจรรย์เหล่านั้นทำให้เราน้ำตารื้น และหลายครั้งที่เราเห็นอ้ายพิเชษฐก็กระพริบตาถี่นิ่งเงียบ เพราะท้ายที่สุดแล้ว ไม่ว่าเราจะบินเดี่ยวบินสูงแค่ไหน ส่วนลึกของเราจะยังอยากกลับมาเป็นเด็ก เป็นนักเรียน เป็นลูกเป็นหลานของใครสักคนอยู่เสมอ ในทุกจังหวะของชีวิตเราหลับตากราบเทวาอาฮัก ไหว้สาบรรพบุรุษ พ่อแม่ ครูบาอาจารย์ กัลยานมิตรที่พบพานทุกท่านที่ให้เราได้เดินทางและเติบโตในเส้นทางสายล้านนานี้ เป็นของขวัญเหลือเกิน
แม่ครูบัวเรียว รัตนมณีภรณ์ อายุ 79 ปี
พ่อครูจันทร์ หน่อท้าว อายุ 98 ปี
พ่อครูบุญมา ขันธวงศ์ อายุ 93 ปี
อ้ายพิเชษฐกล่าวไว้ “ไปที่อื่นคือไปทำงาน แต่มาเหนือเหมือนกลับบ้าน” และก็เห็นจะจริงตามนั้น
บ้านหลังใหญ่ในพื้นที่ 8 จังหวัดกับครอบครัวฟ้อนเมืองจากหลากหลายวัฒนธรรม เราในฐานะผู้เขียนโครงการ ผู้ประสาน 8 ทิศ ผู้อยู่เบื้องหลังที่ทุกคนต้องเรียกหา และผู้อยู่เบื้องหน้าเป็นพิธีกรคู่ขวัญกับอ้ายพิเชษฐ ผ่านช่วงเวลาหลายเดือนที่เราได้ร่วมเดินทางกันมา เชียงใหม่ไปลำพูน ไปแม่ฮ่องสอน เชียงราย พะเยา ไปน่าน แพร่ ลำปาง และทุกจังหวัดไปมาหาสู่กัน เราแน่ใจเหลือเกินว่า ฟ้อนเมือง เมืองฟ้อน ไม่ใช่แค่การเดินทางแต่ภายนอก หากคือการเดินทางภายใน คือการเดินทางที่พาทุกคนกลับไปพบกับครูคนแรก กลับไปยืนอยู่บนลานดิน ลานวัด ข่วงบ้านครูวันแรก กลับไปเจอเก๊ามะม่วง มะขาม ลำไย กลับไปเจอการฟ้อนครั้งแรก น้ำตา รอยยิ้ม ความท้อ ความเหนื่อย ความสุข ความปิติ ความทรงจำ นำมาสู่วันนี้ และก้าวย่างใหม่ในวันต่อไป เป็นการเดินทางที่ถูกบอกเล่าอย่างเรียบง่ายแต่ทรงพลังและคงอยู่ตราบนานเท่านาน